- سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی با سلول‌های CAR-T چیست و چگونه عمل می‌کند؟
- پنج مرحله درمان، از جمع‌آوری سلول‌های T تا تزریق
- نتایج اولیه در ام‌اس، لوپوس، اسکلرودرمی و دیابت نوع یک
- خطرات احتمالی و اینکه چه کسانی می‌توانند در کارآزمایی‌ها شرکت کنند
سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی چیست؟
درمان CAR-T از سلول‌های ایمنی خود بیمار، موسوم به سلول‌های T استفاده می‌کند. این سلول‌ها در آزمایشگاه به‌صورت ژنتیکی مهندسی می‌شوند تا بتوانند اهداف مشخصی را در بدن شناسایی کرده و از بین ببرند. تفاوت مهم این روش با بسیاری از درمان‌های رایج، استفاده از سلول‌های زنده‌ای است که پس از تزریق مجدد به بدن می‌توانند به فعالیت خود ادامه دهند.
دکتر مایکل هورویتز، متخصص انکولوژی پزشکی در دانشکده پزشکی ییل و سرپرست تیم برنامه سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی در مرکز سرطان ییل، این روش را «داروی زنده» توصیف می‌کند. به گفته او زمانی که درمان به‌خوبی عمل می‌کند، سلول‌های مهندسی‌شده فقط یک‌بار به هدف حمله نمی‌کنند؛ بلکه تکثیر می‌شوند، در بدن باقی می‌مانند و به فعالیت خود ادامه می‌دهند.
دکتر مایکل هورویتز — دانشکده پزشکی ییل
درمان CAR-T معمولا به‌صورت یک دوره درمانی انجام می‌شود، البته نه دارویی که بیمار مجبور باشد به‌طور مداوم مصرف کند. پژوهشگران درحال بررسی این موضوع هستند که آیا یک نوبت درمان می‌تواند برای مبتلایان به بیماری‌های خودایمنی نیز مزایای طولانی‌مدتی به همراه داشته باشد یا خیر.
از سال ۲۰۱۷، سازمان غذا و داروی ایالات متحده (FDA) هفت روش درمانی مبتنی بر CAR-T را تایید کرده است که همگی برای درمان سرطان‌های خونی کاربرد دارند. تاکنون هیچ‌یک از این درمان‌ها برای استفاده در بیماری‌های خودایمنی تایید نشده‌اند.
سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی چگونه عمل می‌کند؟
فرایند درمان با سلول‌های CAR-T یا همان سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی معمولا شامل مراحل زیر است:
جمع‌آوری سلول‌های ایمنی
در ابتدا، سلول‌های T از خون بیمار جمع‌آوری می‌شوند. این کار با استفاده از روشی به نام آفرزیس صورت می‌گیرد؛ روشی که طی آن خون از دستگاه مخصوصی عبور می‌کند تا سلول‌های موردنظر جدا شوند. فرایند جمع‌آوری سلول‌های ایمنی معمولا به‌صورت سرپایی انجام می‌گیرد.
مهندسی ژنتیکی سلول‌ها
سلول‌های T جمع‌آوری‌شده در آزمایشگاه تحت تغییرات ژنتیکی قرار می‌گیرند تا بتوانند هدف مشخصی را شناسایی کنند. در سرطان‌های خونی، این هدف معمولا مولکولی روی سطح سلول‌های سرطانی است؛ اما در بیماری‌های خودایمنی، هدف می‌تواند سلول‌های ایمنی مسئول در ایجاد یا تداوم بیماری باشد.
تکثیر سلول‌های اصلاح‌شده
پس از مهندسی ژنتیکی، سلول‌های T در محیط آزمایشگاه تکثیر می‌شوند. این مرحله از سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی ممکن است چند هفته طول بکشد تا تعداد کافی از سلول‌های اصلاح‌شده برای انجام درمان فراهم شود.
آماده‌سازی بدن بیمار
بیمار معمولا پیش از دریافت سلول‌های CAR-T، یک دوره کوتاه شیمی‌درمانی دریافت می‌کند. هدف از این مرحله، کاهش احتمال مقابله سیستم ایمنی با سلول‌های تزریق‌شده و فراهم کردن شرایط مناسب برای استقرار و تکثیر آن‌ها در بدن است.
تزریق سلول‌های CAR-T
در مرحله پایانی، سلول‌های مهندسی‌شده از طریق تزریق وریدی به بدن بیمار بازگردانده می‌شوند. این سلول‌ها پس از ورود به بدن، اهداف تعیین‌شده را شناسایی کرده و برای از بین بردن سلول‌های حامل آن اهداف اقدام می‌کنند.
چرا پزشکان در حال بررسی روش سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی هستند؟
در بیماری‌های خودایمنی، سیستم ایمنی بدن به‌اشتباه به بافت‌های سالم خود حمله می‌کند و موجب آسیب و التهاب می‌شود. دکتر هورویتز که استاد همکار پزشکی داخلی در دانشکده پزشکی ییل نیز هست، توضیح می‌دهد که بسیاری از بیماری‌های خودایمنی در زمان خارج شدن سیستم ایمنی از عملکرد طبیعی خود ایجاد می‌شوند. بنابراین در صورت شناسایی و حذف سلول‌های مسئول این اختلال ممکن است بتوان وضعیت بیماری را از اساس تغییر داد، نه اینکه صرفا فعالیت سیستم ایمنی را سرکوب کرد.
| موضوع | درمان‌های فعلی بیماری‌های خودایمنی | سلول درمانی CAR-T |
|---|---|---|
| نحوه اثر | کاهش و سرکوب فعالیت سیستم ایمنی | هدف قرار دادن و حذف سلول‌های ایمنی مشخص و عامل اصلی بیماری |
| مدت درمان | بسیاری از آن‌ها باید برای مدت طولانی مصرف شوند | معمولا به‌صورت یک دوره درمانی؛ نه دارویی که به‌طور مداوم مصرف شود |
| هدف نهایی | مدیریت فعالیت سیستم ایمنی | تغییر وضعیت بیماری از اساس و کنترل طولانی‌مدت‌تر (در حال بررسی) |
| وضعیت فعلی | تاییدشده و بخش اصلی مراقبت از بیماران | فقط در قالب کارآزمایی‌های بالینی |
بیشتر درمان‌های فعلی بیماری‌های خودایمنی با کاهش فعالیت سیستم ایمنی عمل می‌کنند و بسیاری از آن‌ها باید برای مدت طولانی مصرف شوند. پژوهشگران درحال بررسی این موضوع هستند که آیا روش سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی می‌تواند سلول‌های ایمنی مشخص و عامل اصلی بیماری را حذف کند و درنتیجه، کنترلی طولانی‌مدت‌تر بر بیماری ایجاد شود یا خیر.
در مرکز سرطان ییل، متخصصان خون و سرطان، روماتولوژی و نورولوژی برای بررسی کاربرد درمان CAR-T در بیماری‌هایی مانند ام‌اس، اسکلرودرمی و لوپوس با یکدیگر همکاری می‌کنند. این برنامه در اوت ۲۰۲۵ آغاز شد؛ زمانی‌که نخستین بیمار مبتلا به ام‌اس در این مرکز سلول‌های CAR-T را دریافت کرد. پزشکان ییل همچنین نخستین گروه درمانی در ایالت کنتیکت بودند که تزریق CAR-T را برای یک بیمار مبتلا به لوپوس انجام دادند.
- ام‌اس (MS)
- لوپوس
- اسکلرودرمی
- خون و سرطان · روماتولوژی · نورولوژی
آیا سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی می‌تواند به بهبود ام‌اس کمک کند؟
در بیماری مولتیپل اسکلروزیس یا ام‌اس، سیستم ایمنی به مغز و نخاع حمله می‌کند. بسیاری از درمان‌های موثر امروزی برای ام‌اس، سلول‌های B را هدف قرار می‌دهند؛ سلول‌هایی از سیستم ایمنی که در ایجاد و تداوم التهاب نقش دارند. بااین‌حال، این درمان‌ها همیشه نمی‌توانند از پیشرفت بیماری جلوگیری کنند.
پژوهشگران درحال بررسی این موضوع هستند که آیا سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی می‌تواند سلول‌های B عامل بیماری را به شکل کامل‌تری از بین ببرد یا خیر. ازجمله سلول‌هایی که به‌جای گردش در خون، در بافت‌های بدن مستقر شده‌اند.
دکتر ارین لانگ‌بریک، متخصص مغز و اعصاب در مرکز پزشکی ییل، توضیح می‌دهد که آنتی‌بادی‌های مونوکلونال مورد استفاده در درمان‌های فعلی، سلول‌های B موجود در خون را به‌خوبی حذف می‌کنند. اما توانایی محدودی در از بین بردن سلول‌های B مستقر در بافت‌ها دارند و به داخل مغز نیز نفوذ نمی‌کنند. آنتی‌بادی‌های مونوکلونال، پروتئین‌هایی هستند که در آزمایشگاه ساخته می‌شوند تا اهداف سلولی مشخصی را شناسایی کنند. به گفته او، سلول‌های CAR-T با چنین محدودیت‌هایی به همان شکل مواجه نیستند.
سلول درمانی برای ام‌اس هنوز در مراحل اولیه قرار دارد
با وجود این، استفاده از CAR-T برای درمان ام‌اس همچنان آزمایشی است. به‌طوری‌که مطالعات فعلی فقط گروه محدودی از بیماران را شامل می‌شوند که بیماری آن‌ها به درمان‌های موجود پاسخ نداده است. درحال‌حاضر پرسش‌های اصلی پژوهشگران این است که آیا این روش واقعا می‌تواند روند بیماری را تغییر دهد و کدام بیماران بیشترین سود را از آن خواهند برد.
اگرچه تعداد بیماران بررسی‌شده تاکنون بسیار کم بوده است، نتایج اولیه از نظر ایمنی امیدوارکننده ارزیابی شده‌اند. بااین‌حال، هنوز باید مشخص شود که این روش برای چه افرادی موثر است و چه کسانی احتمالا از آن سودی نخواهند برد.
سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی برای بیماران مبتلا به لوپوس
لوپوس اریتماتوز سیستمیک، نوعی بیماری خودایمنی است که می‌تواند موجب التهاب در مفاصل، پوست، کلیه‌ها و سایر اندام‌های بدن شود. پژوهشگران درحال بررسی این موضوع هستند که آیا سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی می‌تواند سلول‌های ایمنی مسئول ایجاد لوپوس را حذف کند. در ضمن آیا این فرایند که از آن با عنوان «بازتنظیم سیستم ایمنی» هم یاد می‌شود، می‌تواند به بهبود پایدار بیماری بینجامد یا خیر.
در برخی مطالعات اولیه با تعداد محدودی از بیماران، تعدادی از مبتلایان به لوپوس شدید به مرحله فروکش بیماری یا بهبودی بالینی (Remission) رسیده‌اند و توانسته‌اند مصرف سایر داروهای لوپوس را متوقف کنند. بااین‌حال، برای مشخص شدن مدت ماندگاری این پاسخ درمانی و شناسایی بیمارانی که بیشترین احتمال بهره‌مندی از این روش را دارند، انجام کارآزمایی‌های بالینی گسترده‌تر ضروری است. نتایج اولیه به معنای اثبات اثربخشی طولانی‌مدت CAR-T برای همه بیماران مبتلا به لوپوس نیست.
آیا سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی می‌تواند به بیماران اسکلرودرمی کمک کند؟
بیماری خودایمنی اسکلرودرمی یا اسکلروز سیستمیک می‌تواند موجب التهاب و ایجاد بافت اسکار یا فیبروز در پوست و اندام‌های داخلی و به‌ویژه ریه‌ها شود. به گفته دکتر مونیک هینچکلیف، مدیر برنامه اسکلرودرمی ییل و دانشیار پزشکی در این مرکز، درمان‌های فعلی می‌توانند سرعت پیشرفت بیماری را کاهش دهند. اما زمانی که بافت‌ها دچار فیبروز و آسیب ساختاری شده‌اند، معمولا توانایی محدودی برای بازگرداندن عملکرد طبیعی آن‌ها دارند. به‌همین‌دلیل، پژوهشگران در حال بررسی این موضوع هستند که آیا روش سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی می‌تواند نتایج بهتری به همراه داشته باشد یا خیر.
دکتر هینچکلیف توضیح می‌دهد که حتی حفظ عملکرد ریه در بیمارانی که در معرض خطر قرار دارند، دستاورد مهمی محسوب می‌شود. بااین‌حال، هدف بلندمدت پژوهشگران این است که فراتر از حفظ وضعیت موجود عمل کرده و از کاهش عملکرد ریه در بیماران مبتلا به اسکلروز سیستمیک و در معرض خطر بالای پیشرفت بیماری ریوی جلوگیری کنند.
درمان CAR-T این امید را ایجاد کرده است که با هدف قرار دادن سلول‌های ایمنی مسئول بیماری، بتوان به کنترل عمیق‌تر و ماندگارتر برخی بیماری‌های خودایمنی دست یافت. بااین‌حال، اثربخشی، ایمنی بلندمدت و مناسب‌ترین گروه‌های بیمار برای این روش هنوز به بررسی‌های بالینی بیشتری نیاز دارد.
کاربرد سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی در درمان دیابت نوع یک
دیابت نوع یک سال‌ها است که عمدتا با تجویز انسولین مدیریت می‌شود. در این بیماری، سیستم ایمنی به سلول‌های بتای لوزالمعده حمله می‌کند؛ سلول‌هایی که وظیفه تولید انسولین را بر عهده دارند. درنتیجه، توانایی بدن برای تنظیم طبیعی قند خون کاهش می‌یابد یا از بین می‌رود.
در سال‌های اخیر، پژوهشگران تلاش کرده‌اند سلول‌های تولیدکننده انسولین یا جزایر پانکراس تخریب‌شده در اثر حملات خودایمنی را دوباره جایگزین کنند. یکی از روش‌های مورد بررسی، پیوند سلول‌های جزایر پانکراس از اهداکنندگان است. بااین‌حال، محدود بودن تعداد اهداکنندگان، استفاده گسترده از این روش را دشوار کرده است. به‌همین‌دلیل، توجه پژوهشگران به ظرفیت سلول‌های بنیادی برای تولید سلول‌های جدید افزایش یافته است.
هنگامی که سلول‌های بنیادی به سلول‌های بتای تولیدکننده انسولین تبدیل می‌شوند، می‌توانند پس از انتقال به بدن، در تامین انسولین موردنیاز نقش داشته باشند. بااین‌حال، یکی از چالش‌های اصلی این روش آن است که سیستم ایمنی بیمار احتمالا سلول‌های پیوندی جدید را نیز شناسایی کرده و به آن‌ها حمله کند. برای حل این مشکل، راهکارهای گوناگونی با هدف محافظت از سلول‌های تولیدکننده انسولین در برابر حملات سیستم ایمنی طراحی شده‌اند که برخی از آن‌ها به مرحله کارآزمایی‌های بالینی رسیده‌اند.
سلول درمانی دیابت نوع ۱ در مراحل بالینی
دومینگز-بندالا در توضیح مفهوم درمان قطعی دیابت نوع یک بیان می‌کند که تحقق چنین هدفی به دو اقدام اساسی نیاز دارد. نخست، جایگزینی سلول‌هایی که در اثر بیماری از بین رفته‌اند و دوم، اصلاح فرایند خودایمنی که در وهله اول باعث بروز بیماری شده است.
۱جایگزینی سلول‌هایی که در اثر بیماری از بین رفته‌اند
۲اصلاح فرایند خودایمنی که باعث بروز بیماری شده است
او همچنین معتقد است که احتمالا در آینده بتوان شرایطی فراهم کرد تا بدن خود فرد توانایی ترمیم لوزالمعده و بازسازی سلول‌های ازدست‌رفته را پیدا کند. دراین‌صورت، رویکرد سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی می‌تواند راهکاری جامع‌تر نسبت به پیوند سلولی باشد و مسیر دستیابی به درمان پایدار بیماری را هموار کند.
با این وجود، بازسازی سلول‌های تولیدکننده انسولین به‌تنهایی برای درمان دیابت نوع یک کافی نیست؛ زیرا کنترل حمله خودایمنی نیز اهمیت اساسی دارد. بنابراین، پژوهش‌های آینده باید علاوه‌بر تولید سلول‌های جدید، راهکارهایی موثر برای محافظت از آن‌ها در برابر تخریب مجدد پیدا کنند.
خطرات و عوارض احتمالی سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی چیست؟
درمان با سلول‌های CAR-T می‌تواند واکنش‌های ایمنی شدیدی را در بدن ایجاد کند. عوارض شناخته‌شده این روش که بیشتر در بیماران مبتلا به سرطان بررسی شده‌اند:
واکنشی التهابی و گسترده که می‌تواند باعث تب شدید، افت فشارخون و دشواری در تنفس شود. در موارد شدید، این عارضه ممکن است به نارسایی کلیه منجر شود و حتی جان بیمار را تهدید کند.
این عوارض ممکن است به شکل گیجی، دشواری در صحبت کردن و در موارد کمتر، تشنج بروز کنند.
این مشکلات به‌ویژه در هفته‌های پس از درمان اهمیت دارند و ممکن است بدن را در برابر عفونت‌ها آسیب‌پذیرتر کنند.
به گفته دکتر استوارت سروپیان، مدیر برنامه پیوند سلول‌های بنیادی در مرکز سرطان ییل و استاد پزشکی داخلی در این مرکز، شدت این واکنش‌ها معمولا زمانی بیشتر است که حجم سلول‌های سرطانی در بدن بالا باشد.
او توضیح می‌دهد که در بیماری‌های خودایمنی، چنین بار سلولی به همان شکل وجود ندارد. این موضوع یکی از دلایلی است که باعث شده عوارض درمان در بیماران مبتلا به این بیماری‌ها تاکنون قابل‌کنترل‌تر به‌نظر برسند. بااین‌حال، پژوهشگران همچنان درحال جمع‌آوری اطلاعات درباره ایمنی روش سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی، ازجمله پیامدهای بلندمدت آن هستند.
لزوم درمان حرفه‌ای و ایمن
باتوجه‌به خطرات احتمالی، درمان CAR-T باید توسط تیم‌های پزشکی آموزش‌دیده و متخصص انجام شود. تیم‌هایی که بتوانند وضعیت بیمار را به‌دقت تحت نظر بگیرند و در صورت بروز عوارض، به‌سرعت اقدامات درمانی لازم را انجام دهند. دکتر سروپیان تاکید می‌کند که اجرای این درمان به یک برنامه تخصصی و تیم درمانی مجهز نیاز دارد و صرفا حضور یک پزشک برای انجام آن کافی نیست.
دکتر هورویتز نیز این روش‌ها را درمان‌هایی بسیار پیشرفته و ارزشمند می‌داند. درعین‌حال گوشزد می‌کند که انتخاب بیمار مناسب، تعیین مرکز درمانی مجهز و توجه به میزان خطراتی که بیمار حاضر به پذیرش آن‌ها است، باید با دقت انجام شود.
چه افرادی می‌توانند از روش سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی استفاده کنند؟
درحال‌حاضر، سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی فقط از طریق کارآزمایی‌های بالینی در دسترس است. بیشتر این مطالعات، افراد دارای بیماری شدید را جذب می‌کنند یا افرادی که بیماری آن‌ها به چندین روش درمانی استاندارد پاسخ مناسبی نداده است. البته هر کارآزمایی بالینی معیارهای اختصاصی خود را برای پذیرش شرکت‌کنندگان دارد. افراد مبتلا به ام‌اس، لوپوس یا اسکلرودرمی که خواهان کسب اطلاعات درباره درمان CAR-T هستند، باید اقدامات زیر را انجام دهند:
متخصص مغز و اعصاب یا روماتولوژیست می‌تواند به شما در تشخیص مناسب بودن شرکت در یک کارآزمایی بالینی کمک کند. ضمنا به شما بگوید که این روش چه تفاوتی با گزینه‌های درمانی فعلی دارد.
روش‌های درمانی تاییدشده همچنان بخش اصلی مراقبت از بیماران هستند. چرا که به بسیاری از افراد در مدیریت بیماری خود کمک می‌کنند.
می‌توانید در اینترنت و وب‌سایت‌های معتبر داخلی و خارجی، عبارت کارآزمایی‌های بالینی در سلول درمانی بیماری‌های خود ایمنی را جستجو کنید.
جمع‌بندی
| بیماری | هدف پژوهشگران | وضعیت فعلی |
|---|---|---|
| ام‌اس (MS) | حذف کامل‌تر سلول‌های B عامل بیماری، ازجمله سلول‌های مستقر در بافت‌ها | آزمایشی؛ نتایج اولیه از نظر ایمنی امیدوارکننده |
| لوپوس | حذف سلول‌های ایمنی مسئول و بازتنظیم سیستم ایمنی | برخی بیماران به فروکش بیماری رسیده‌اند؛ نیاز به کارآزمایی‌های گسترده‌تر |
| اسکلرودرمی | حفظ عملکرد ریه و جلوگیری از کاهش آن | در حال بررسی در کارآزمایی‌های بالینی |
| دیابت نوع یک | جایگزینی سلول‌های بتا و محافظت از آن‌ها در برابر حمله خودایمنی | برخی راهکارها به مرحله کارآزمایی بالینی رسیده‌اند |